विनोदी लेखक वसंत सबनीस हे पु. लं.चे खास दोस्त. त्यांनी विनोदी अभिनेते शरद तळवलकरांची पु. लं.शी ओळख करून दिली.
“हा माझा मित्र शरद तळवलकर.”
त्यावर पु. ल. म्हणाले, “साधा सरळ माणूस आहे!”
वसंत सबनीसांना काही कळेना. आता तर ओळख करून दिली आणि भाई एकदम हा सरळ माणूस म्हणून प्रशस्तिपत्रक कसे काय देतो!
त्यावर पु. लं.नी खुलासा केला—
“याच्या नावात काना, मात्रा, उकार काहीही नाही. संपूर्ण नाव सरळ आहे — शरद तळवलकर!”
एक अंत्ययात्रा चालली होती. बाईचं प्रेत होतं. प्रेतयात्रेत पुढे त्या बाईचा नवरा हातात गाडगं धरून चालला होता. मागे खूप गर्दी होती.
एवढी मोठी प्रेतयात्रा चाललेली असल्याने एक माणूस ती पाहत बाजूला उभा होता. त्यानं एक चमत्कारिक दृश्य पाहिलं. त्या प्रेतयात्रेत पुढे एक कुत्रा होता आणि कुत्र्याच्या गळ्यात फुलांचा हार घातला होता.
तेव्हा त्या गृहस्थाने प्रेतयात्रेतून चाललेल्या एका इसमाला, “हा काय प्रकार आहे?” म्हणून विचारले.
“या ज्या बाई वारल्या आहेत, त्या भयंकर खाष्ट होत्या. नवऱ्याला सतत आपल्या मुठीत ठेवायच्या. त्या बाईंना या कुत्र्याने चावलं व त्यामुळे त्या गेल्या. नवरा त्यांच्या तावडीतून सुटला. कुत्र्याचे आभार मानायचे म्हणून त्यानं कुत्र्याला हार घालून मिरवणुकीत अग्रभागी मान दिलाय!”
“फार गुणी आहे हो हा कुत्रा!” तो गृहस्थ म्हणाला. “मला एखादा दिवस घरी न्यायला मिळेल का?”
“मिळेल! पण बराच काळ लागेल. कारण ही जी प्रेतयात्रेत गर्दी दिसतेय, ती त्या बाईसाठी नसून कुत्र्याच्या बुकिंगसाठी आहे!”
एका गावात एक महाराज होते. त्यांच्या वाड्यावर मेजवानीचा कार्यक्रम होता. गावातील अन्य दरबारी मंडळी, श्रीमंत लोक यांना आमंत्रणे गेली होती. महाराज हे समाजहितदक्ष होते. सामान्यांची विचारपूस करायचे. त्यांना ज्यांनी शिकविले त्या गुरुजींनाही त्यांनी मेजवानीचे आमंत्रण पाठविले.
मेजवानीला सारी संस्थानिक मंडळी खास दरबारी पोशाखात उपस्थित होती. गुरुजीही आले होते; पण ते आपल्या साध्या वेषात होते. बाकीची मंडळी कुचेष्टेने, ‘या बड्या पार्टीत हा कोण साधा माणूस?’ या भावनेने त्यांच्याकडे पाहत होती. गुरुजी मुकाटपणे हे सारं सहन करीत होते.
मेजवानीचा थाट खास राजेशाही होता. भोजनप्रसंगी आपली मनोगते व्यक्त करावीत, अशी महाराजांनी उपस्थितांना बोलण्याची विनंती केली. एक-दोघांची छोटीखानी भाषणे झाल्यावर महाराजांनी गुरुजींना बोलण्याची विनंती केली. गुरुजींनी ती मान्य केली व आपल्या भाषणास सुरुवात केली.
“आदरणीय श्रीमंत महाराज आणि अन्य सन्माननीय महोदय, मी आपणांस नम्रपणे प्रणाम करतो. आपणांसारख्या उच्चपदस्थ, श्रीमंत जनांमध्ये मला गरीब शिक्षकाला महाराजांनी बोलावले, याबद्दल मी त्यांचा आभारी आहे.
मला जेव्हा या कार्यक्रमाचे निमंत्रण मिळाले, तेव्हा जसा आनंद झाला, तशीच थोडी काळजीही वाटू लागली. मी मनाशी विचार करू लागलो की, तिथे मेजवानी समारंभास सर्व निमंत्रित सुरवार, लांब कोट अशा डौलदार पोशाखात येणार आणि मी अशा धोतर-सदऱ्याच्या वेषात कसा जाऊ?
यावर मार्ग म्हणून मी माझ्याकडील बचतीची सर्व रक्कम बरोबर घेतली व शिंप्याकडे गेलो. त्याला खास दरबारी पोशाख शिवून देण्याची विनंती केली. पण आता समारंभास तीन दिवस राहिले आहेत आणि एवढ्या वेळात हे कपडे शिवून मिळू शकणार नाहीत, असे त्याने सांगितले.
तयार कपड्यांच्या दुकानात तर असे खास पोशाख नसतातच. मग मी अगदी शेवटचा उपाय म्हणून नाटक कंपन्यांना भाड्याने कपडे देणाऱ्या दुकानात गेलो. त्यांना माझी गरज नीट समजावून सांगितली. त्यावर त्यांनी जे उत्तर दिले, ते ऐकून मला आश्चर्याचा धक्काच बसला. तो म्हणाला, ‘महाराजांकडे पार्टी आहे. तेव्हा सर्व संस्थानिक त्या पार्टीला वापरण्यासाठी सर्व दरबारी पोशाख भाड्याने घेऊन गेलेत. आता तुमच्यासाठी काहीही शिल्लक नाही!’”
गुरुजींना हसणाऱ्या बड्यांची तोंडं बघण्यासारखी झाली नसती, तरच नवल!
॥ वेचलेली माती ॥
वाचकांसाठी वृत्तपत्रात सुविचार द्यायचे असतील तर त्या सदराला शीर्षक काय असू शकेल? ‘वेचलेले मोती’ हे सुयोग्य दिसेल. पण आचार्य अत्रे यांनी ‘नवयुग’मध्ये विडंबन म्हणून ‘वेचलेली माती’ हे सदर घातले. याचे लेखक म्हणून नाव दिलं - प्रो. कडके म्हणजे प्रा. ना. सी. फडक्यांवरचा राग इथंही काढलाच! त्या सदरातले काही विचार पाहा -
* म्हातारपण हे दैवाधीन आहे‚ पण शिष्या मिळवणं हे आपल्या आधीन आहे.
* बालपणी पाठशाळा‚ तरुणपणी नाटकशाळा आणि म्हातारपणी धर्मशाळा या पुरुषार्थाच्या तीन अवस्था आहेत.
* बालपणी माखनचोर‚ तरुणपणी कोंबडीचोर आणि म्हातारपणी वाङ्मयचोर ही खऱ्या साहित्यिकाची तीन लक्षणे आहेत.
* वर्तमानपत्र एक इसम काढू शकतो‚ पण ते बुडवायला साहाय्यक लागतात.
* बहिरा माणूस नेहमी साशंक असतो कारण लोक आपल्याला शिव्या देतात की स्तुती करतात हे त्याला कळत नाही.
बाताराम आणि त्याचे दोन मित्र जंगलामध्ये भटकत असता हिंडत हिंडत ते मनुष्यवस्तीपासून अतिशय दूर गेले आणि रस्ता चुकले. परत कसे यावे हे काही त्यांना कळेना. अशा परिस्थितीत त्यांनी त्या जंगलात तीन दिवस आणि तीन रात्री घालविल्या. चौथ्या दिवशी त्यांना त्या जंगलात एक झोपडी आढळली‚ पण त्या झोपडीत कोणीच राहत नव्हते. हिंडून हिंडून ते अतिशय दमलेले होते. तेव्हा त्यांनी झोपडीत मुक्काम करायचे ठरविले. थंडी-वाऱ्यापासून आणि श्वापदांपासून रक्षण करून घेण्यासाठी जंगलातील निवारा म्हणून त्यांना त्या झोपडीचा उत्तम उपयोग झाला. तथापि अन्न नाही‚ पाणी नाही. अशा स्थितीत आणखी एक-दोन दिवस त्यांनी त्या झोपडीत कसेबसे काढले. मग मात्र त्यांची क्षुधा अनावर झाली. आता जर आपल्याला खायला काही मिळाले नाही तर आपण जगणे शक्य नाही‚ असे त्यांना वाटले. तेव्हा बाताराम आपल्या दोन मित्रांना म्हणाला‚ ‘‘मित्रहो‚ तुम्ही स्वस्थ या झोपडीमध्ये बसा. मी जंगलातले एखादे तरी जनावर मारून तुमच्यासाठी खायला घेऊन येतो. मग वाघ जरी मारायची मला पाळी आली तरी बेहत्तर आहे! पण काहीतरी तुम्हाला घेऊन आल्यावाचून राहणार नाही.’’ असे म्हणून भक्ष्याच्या शोधार्थ तावातावाने बाताराम झोपडीतून बाहेर पडला. तो जंगलात जायला आणि तिकडून भुकेने वखवखलेला एक भयंकर वाघ यायला एकच गाठ पडली. बाताराम दृष्टीस पडताच वाघाने एकदम डरकाळी फोडली आणि जबडा वासून तो बातारामच्या अंगावर धावून आला. तेव्हा बाताराम जीव घेऊन झोपडीकडे पळत सुटला. बाताराम पुढे पळतोय आणि वाघ मागून धावतोय! कसाबसा बाताराम झोपडीच्या दाराशी पोहोचला‚ पण उंबरठ्यावर ठेच लागून तो सपशेल पालथा पडला. वाघाने मागून जी एकदम झेप घेतली तो बाताराम खाली पडल्यामुळे त्याच्या अंगावर न पडता तो दारातून थेट झोपडीत जाऊन आदळला. त्याबरोबर बातारामने टणकन् उडी मारून झोपडीचे दार लावून घेतले आणि आत असलेल्या आपल्या दोन मित्रांना तो ओरडून म्हणाला‚ ‘‘दोस्तहो! या वाघाचे कातडे सोलून त्याला तुम्ही नीट कापून ठेवा‚ तोपर्यंत मी दुसरा वाघ घेऊन आलोच!’’ असे म्हणून बातारामने मागल्या पावली जो सुंबाल्या ठोकला तो पुन्हा काही तेथे परत आलाच नाही!
भूगोलाचे मास्तर वर्गात आफ्रिकेचा भूगोल शिकवत असता‚ आफ्रिकेत आढळणाऱ्या निरनिराळ्या प्राण्यांची आणि पशूंची चित्रे मुलांना दाखवित होते. दाखविता दाखविता त्यांनी जिराफाचे चित्र वर्गासमोर धरले आणि हसून म्हणाले‚ ‘‘मुलांनो‚ पाहिलात हा प्राणी? किती लांब आणि उंच आहे. बघा याची मान! असा विचित्र प्राणी दुसऱ्या कोठल्याही खंडात आढळून येणार नाही!’’
जिराफाचे ते चित्र पाहून सारी मुलं आश्चर्यचकित झाली. कारण इतक्या लांब मानेचा चमत्कारिक प्राणी त्यांनी कधीच पाहिला नव्हता. चिमुकल्या चिंतूच्या मनावर त्या चित्राचा फारच परिणाम झाला‚ आपल्या जागेवरून तो उठून उभा राहिला आणि गंभीर चेहरा करून त्याने मास्तरांना विचारले‚ ‘‘पण मास्तर मला हे कळत नाही. या जिराफाची मान इतकी लांब काय म्हणून?’’ तेव्हा मास्तर हसून ताबडतोब म्हणाले‚ ‘‘हात् वेड्या इतकी साधी गोष्ट तुला का कळत नाही? अरे या जिराफाचे डोके त्याच्या शरीरापासून अतिशय लांब असल्याकारणाने परमेश्वराला त्याची मान लांब करणे भागच पडले. न करून करतो काय तो! कळले आता?’’ वर्गातल्या साऱ्या मुलांनी ताबडतोब माना डोलावल्या. चिंतू डोके खाजवित खाली बसला
एकदा काही कवी मंडळींबरोबर गडकरी सिंहगड पाहायला गेले. तेथे डोणागिरीच्या कड्यावर उभे असताना पुष्कळशा कवींना काव्य रचण्याची स्फूर्ती आली आणि जो तो ‘उद्धवा शांतवन कर जा’ या चालीवर ऐतिहासिक कविता लिहू लागला. गडकरी शांतपणे उभे होते. तेव्हा कोणीतरी त्यांना विचारले की‚ ‘‘काय हो गडकरी‚ डोणागिरीचा कडा पाहून तुम्हाला एखादी कल्पना कशी सुचत नाही?’’ त्यावर गडकरी म्हणाले‚ ‘‘हा कडा बघून एक उत्तम कविकल्पना या क्षणी माझ्या मनात आली आहे की‚ साऱ्या कवींना एका पोत्यात घालून खाली ढकलून देण्यासाठी डोणागिरीसारखा दुसरा सोईस्कर कडा नसेल या महाराष्ट्रात!’’
राज्यकर्त्यांना अंदाजपत्रकाची जुळवणी करताना कर लादण्यासाठी नवी नवी क्षेत्रे शोधावी लागतात. विवाहित जोडपी ही विविध खर्चाखाली भरडली गेलेली असतात. ‘एकटा जीव सदाशिव’ अशा ब्रह्मचाऱ्यांना त्या मानाने खर्च कमी असतो. हा विचार जर्मनीमध्ये केलेला आढळतो. महायुद्धाच्या काळात नव्या कराच्या यादीत ‘ब्रह्मचाऱ्यावर कर’ लादण्याची कल्पना पुढे आली.
त्याबाबत खुलासा मागताना हिटलरने विचारले‚ ‘जनतेला हा कर झेपेल का?’
त्यावर एका अविवाहित नागरिकाने विनंती केली‚
‘तंगीच्या काळात कच्च्या मालावर जकात बसवू नये.’
एका तरुणीने आपला हात वेगवेगळ्या वेळी तीन पुरुषांच्या हातात दिला. एकदा तिचा चेहरा हसरा दिसला. दुसऱ्या वेळी काळजीयुक्त दिसला‚ तर तिसऱ्या वेळी रडवेला झाला.
तर हे तिघे कोण असावेत?
उत्तर - अनुक्रमे नवरा‚ डॉक्टर व कासार
तीन जणांनी तरुणीची चुंबने घेतली. त्या वेळी कधी कधी ती रडे‚ तर कधी रागवे‚ कधी कधी लाजेही!
तर या चुंबन घेणाऱ्या व्यक्ती कोण असाव्यात?
उत्तर - अनुक्रमे आई‚ मैत्रीण आणि नवरा
