एका गावात एक महाराज होते. त्यांच्या वाड्यावर मेजवानीचा कार्यक्रम होता. गावातील अन्य दरबारी मंडळी, श्रीमंत लोक यांना आमंत्रणे गेली होती. महाराज हे समाजहितदक्ष होते. सामान्यांची विचारपूस करायचे. त्यांना ज्यांनी शिकविले त्या गुरुजींनाही त्यांनी मेजवानीचे आमंत्रण पाठविले.
मेजवानीला सारी संस्थानिक मंडळी खास दरबारी पोशाखात उपस्थित होती. गुरुजीही आले होते; पण ते आपल्या साध्या वेषात होते. बाकीची मंडळी कुचेष्टेने, ‘या बड्या पार्टीत हा कोण साधा माणूस?’ या भावनेने त्यांच्याकडे पाहत होती. गुरुजी मुकाटपणे हे सारं सहन करीत होते.
मेजवानीचा थाट खास राजेशाही होता. भोजनप्रसंगी आपली मनोगते व्यक्त करावीत, अशी महाराजांनी उपस्थितांना बोलण्याची विनंती केली. एक-दोघांची छोटीखानी भाषणे झाल्यावर महाराजांनी गुरुजींना बोलण्याची विनंती केली. गुरुजींनी ती मान्य केली व आपल्या भाषणास सुरुवात केली.
“आदरणीय श्रीमंत महाराज आणि अन्य सन्माननीय महोदय, मी आपणांस नम्रपणे प्रणाम करतो. आपणांसारख्या उच्चपदस्थ, श्रीमंत जनांमध्ये मला गरीब शिक्षकाला महाराजांनी बोलावले, याबद्दल मी त्यांचा आभारी आहे.
मला जेव्हा या कार्यक्रमाचे निमंत्रण मिळाले, तेव्हा जसा आनंद झाला, तशीच थोडी काळजीही वाटू लागली. मी मनाशी विचार करू लागलो की, तिथे मेजवानी समारंभास सर्व निमंत्रित सुरवार, लांब कोट अशा डौलदार पोशाखात येणार आणि मी अशा धोतर-सदऱ्याच्या वेषात कसा जाऊ?
यावर मार्ग म्हणून मी माझ्याकडील बचतीची सर्व रक्कम बरोबर घेतली व शिंप्याकडे गेलो. त्याला खास दरबारी पोशाख शिवून देण्याची विनंती केली. पण आता समारंभास तीन दिवस राहिले आहेत आणि एवढ्या वेळात हे कपडे शिवून मिळू शकणार नाहीत, असे त्याने सांगितले.
तयार कपड्यांच्या दुकानात तर असे खास पोशाख नसतातच. मग मी अगदी शेवटचा उपाय म्हणून नाटक कंपन्यांना भाड्याने कपडे देणाऱ्या दुकानात गेलो. त्यांना माझी गरज नीट समजावून सांगितली. त्यावर त्यांनी जे उत्तर दिले, ते ऐकून मला आश्चर्याचा धक्काच बसला. तो म्हणाला, ‘महाराजांकडे पार्टी आहे. तेव्हा सर्व संस्थानिक त्या पार्टीला वापरण्यासाठी सर्व दरबारी पोशाख भाड्याने घेऊन गेलेत. आता तुमच्यासाठी काहीही शिल्लक नाही!’”
गुरुजींना हसणाऱ्या बड्यांची तोंडं बघण्यासारखी झाली नसती, तरच नवल!
